26 қараша күні «Шалқыма» концерт залында композитор Сыдық Мұхаметжанов шығармаларынан концерт болады. Оған Тәттімбет атындағы академиялық халық аспаптары оркестрі қатысады



жүктеу 52.93 Kb.

Дата10.06.2017
өлшемі52.93 Kb.

Орталық Қазақстан. - 2004. - 25 қараша. - 16 б. 

26  қараша күні «Шалқыма» концерт залында композитор Сыдық 

Мұхаметжанов шығармаларынан концерт болады. Оған Тәттімбет 

атындағы академиялық халық аспаптары оркестрі  қатысады. 

Кеңес Одағының халық артисі, 

композитор Сыдық Мұхаметжанов -

шығармаларынан  ұлттық музыка-

ның исі аңқып тұратын дарынды-

лардың бірі. Оның музыкасының 

әуені бай,  ұлттық нақышы басым, 

бояуы  қанық. Сондықтан оның ән, 

романстары, хорлары мен симфо-

ниялық шығармалары халықтың 

құ

лағына жағымды, жүрегіне жылы 



тиеді. 

Сыдық Мұхаметжанов 1924 

жылы 5 тамызда  Қарағанды облы-

ой салады. Мемлекеттік сыйлықтың 

бірнеше дүркін иегері Н.Шпиллер 

және тамаша әнші Д.Пантофель-Не-

чецкая орындаған Р.Глиэрдің жеке 

дауысқа жазған концертін тыңдауға 

кеңес береді. Шәкеңнің бұл ұсыны-

сы тамыры халықтық музыканың то-

пырағында өнген әуенге жаны бай 

композитордың көңіліне қонақ етеді. 

Көп  ұзамай Жарылғапбердінің «Ар-

дақ» әнінің негізінде сопрано дауы-

сына арналған тамаша Концерт 

дүниеге келеді. 1958 жылы аталмыш 

сының Шет ауданында, Үлкенбұлақ 

деген жерде туады. Сыдықтың му-

зыкаға қабілеті жас кезінен-ақ бай-

қ

алады. Ол алғаш рет қазақтың ән-



күйлерін өз әкесі, домбырашы, әрі 

қ

обызшы Мұхаметжаннан естиді. 



Анасы Ақборық та әнші болған 

деседі. 


Музыкаға  қабілеті бар Сыдық 

Алматы музыка училищесіне оқуға 

түсіп, оны бітіргеннен кейін Мемле-

кеттік консерваторияның компози-

торлық беліміне, Е.Брусиловский-

дің сыныбына  қабылданады. Сы-

дық консерваторияда оқып жүріп, 

«Шолпаным», «Ауыл түні», «Жылқы-

шы әні» сияқты әндер шығарумен 

қ

атар, скрипка үшін Соната, қобыз-



ға арналған пьесалар, хорлар мен 

драма спектакльдеріне музыка, 

қ

а з а қ т ы ң халық аспаптары ор-



кестріне арнап «Балқадиша» ва-

риациясын, «Қыз  қуу» симфония-

лық суреттемесін, «Домбыра тура-

лы баллада», «Шаттықотаны» сим-

фонйялық поэмаларын жазды. 

Композитордың атын шығарып, 

оны көпшілікке танымал еткен осы 

соңғы поэмасы болды. Оның 

негізіне күй ырғағы алынғанмен, ол 

—  қазақтың дәстүрлі күйлерінен 

түбірімен өзгеше жанр. Бір кезде 

М.Төлебаев халық аспаптары 

оркестріне арнап музыка жазуды 

құ

птап,  қуаттап: «ғажайып респуб-



ликалық халық аспаптары оркестрі-

не (жетекші — Ш.Қажығалиев) ар-

нап жазудан бас тартқан біздің жас 

авторларымыз кешірілмес қате жа-

сайды деп ойлаймын. Өйткені шы-

ғармашылықтың бұл саласы фоль-

клордан кәсіби өнердің күрделі 

формаларына ететін жол» — деген 

еді. Бұл поэма — сол М.Төлебаев 

айтқан  ұлттық музыканың кәсіби 

үлгіде дамуынан туған симфония-

Концерт Мәскеуде өткен  қ а з а қ 

әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде 

үлкен табысқа ие болды. Кейін бұл 

шығарма Б.Төлегенованың орында-

уында Ш.Қажығалиевтің дирижер-

лығымен Армения Мемлекеттік сим-

фониялық оркестрінің сүйемелдеуі-

мен таспаға түсіп, Бүкілодақтық ра-

дионың алтын  қорына  қосылды. 

Әнші дауысына жазылған Концерт 

қ

азақ музыкасы тарихында осы жан-



рдағы тұңғыш, әрі күні бүгінге дейін 

жалғыз туынды болып отыр. 

С.Мұхаметжановтың шығарма-

шылығына зейін  қойып  қарасаңыз, 

оның қазақ музыкасындағы көптеген 

жанрға тұңғыш  қалам тартқан ком-

позитор екенін аңғарасыз. Оның 

домбыра мен халық аспаптары 

оркестрі үшін,  қобыз бен халық ас-

паптары оркестрі үшін жазған 

Концерттері бұған дәлел. Оған дейін 

композитор Л.Хамидидің домбыра-

прима аспабына жазған Концерті 

ғана бар еді. Домбыра мен  қобызға 

кішігірім дүниелерден басқа кесек 

туынды жоқ болатын. Үстірт ойлаған 

адамға композитор бәсеке қуып, әр 

жанрда тұңғыш болуға тырысқан си-

яқты көрінеді. Апайда, олай емес. 

Үлкен өнер иесі  қазақ музыкасын-

дағы кенже  қалған жанрды дамыту-

ды, кейінгілерге үлгі көрсетіп, із қал-

дыруды мақсат тұтты. Мұндай мақ-

сат ұлтының өнерін өркендетсем де-

ген азаматтық ойдан туады. Соны-

мен  қатар, бұл өзіне оңтайлы жанр-

дағана жазып  қоймай, композитор-

дың кез келген жанрды меңгеріп 

кете алатын шығармашылық қуатын, 

суреткерлік ересін, дарын деңгейін 

білдірсе керек. 

Қ

азақ өнерінде күлдіргі опера 



жоқ еді. Сыдық бұрынырақта өзі му-

зыка жазған «Беу, қыздар-ай» коме-

диялық спектаклін негізге алды. 

стрге арналған көп бөлімді күрделі 

шығарманың өне бойынан халық әні 

«Елім-айдың» әуені мен елім деген 

ердің асқақ рухы сезіліп тұрды. Бұл 

—  қазақ музыкасындағы тұңғыш 

оратория еді. Көп  ұзамай Ғ.Жұба-

нованың «Дала шұғыласы» орато-

риясы жарық көрді. 

Сыдықтың ән-романстарының 

өзі бір төбе. Оның әндері әсем саз-

ды, кең тынысты, әуенді болып ке-

леді. «Қырманға кел,  қалқатай», 

«Тербеледі тың дала», «Жарқырай-

ды Теміртаудың оттары» әндері 

кезінде еңбек гимніне айналды де-

сек дау туғызбас. Оның Абай сөзде-

ріне жазған «Қақтаған ақ күмістей 

кең маңдайлы», «Ғашықтың тілі — 

тілсіз тіл», «Таңғажайып бұл  қалай 

хат?», «Өзгеге көңілім тоярсың», 

«Жарқ етпес  қара көңілім» сияқты 

он бес шақты романстары ерекше 

құ

нды дүниелер, Композитор Абай 



өлеңдерінің табиғатын танып, Абай 

философиясын ойлы да, терең 

әуендермен жеткізе білген. Сыдық 

романстарының әуезді нақышы мен 

қ

оңыр үні Абай әндерімен үйлесіп 



жатады. 

Қ

азақстан композиторларының 



қ

аламынан туған симфониялық 

шығармалар баршылық. М.Төлеба-

ев «Қазақстан», Е.Рахмадиев 

«Амангелді», «Толғау» симфония-

лық поэмаларын, Қ.Мусин, Ғ.Жұба-

нова, Т.Базарбаев, М.Сағатов 

бірді-екілі симфонияларын жазды. 

Симфония жанрында өндіріп еңбек 

еткен Е.Брусиловский, сосын 

көлемді төрт симфония жазған 

С.Мұхаметжанов болды. Оның «Да-

уыл» атты алғашқы симфониясы 

1968 жылы жазылды. Бұл шығарма-

да халқымыздың тарихы, заман 

ағысының иірімдеріндегі ел тағды-

ры суреттелді. 


негізіне күй ырғағы алынғанмен, ол 

—  қазақтың дәстүрлі күйлерінен 

түбірімен өзгеше жанр. Бір кезде 

М.Төлебаев халық аспаптары 

оркестріне арнап музыка жазуды 

құ

птап,  қуаттап: «ғажайып респуб-



ликалық халық аспаптары оркестрі-

не (жетекші — Ш.Қажығалиев) ар-

нап жазудан бас тартқан біздің жас 

авторларымыз кешірілмес қате жа-

сайды деп ойлаймын. Өйткені шы-

ғармашылықтың бұл саласы фоль-

клордан кәсіби өнердің күрделі 

формаларына өтетін жол» — деген 

еді. Бұл поэма — сол М.Төлебаев 

айтқан  ұлттық музыканың кәсіби 

үлгіде дамуынан туған симфония-

лық күй. Осы шығармамен  қазақ 

музыкасында жаңа жанр туды деу-

ге болады. Бұдан кейін Е.Рахма-

диевтің әлемге әйгілі «Дайрабай», 

«Құдаша-думан», М.Маңғытаевтың 

«Концерттік күй», Т.Қажығалиевтің 

«Қыз  қуу» т.б. шығармалар дүние-

ге келді. 1953 жылы Бухарестегі 

Бүкілдүниежүзілік фестивальге 

барған  Құрманғазы оркестрінің 

бағдарламасына М.Төлебаевтың 

«Венгр тақырыбына жазылған Фан-

тазиясы», Е.Брусиловскийдің «Ру-

мын әуендері», М.Глинканың 

«Вальс-фантазиясы», И.Брамстың 

«Венгр билері», румын композито-

ры Г.Диникудың «Хора стаккато» 

шығармаларымен  қатар «Шаттық 

отаны» атты симфониялық поэма 

да енгізілді. Кейін бұл шығармаға 

Жамбыл атындағы Мемлекеттік 

сыйлық берілді. Жас композитор 

үшін бұл үлкен табыс еді. 

Дирижер Ш.Қажығалиев пен 

композитор С.Мұхаметжановтың 

ізгі сыйластыққа, шығармашылық 

достыққа айналған алғашқы таныс-

тығы сол жылдары басталып еді. 

Музыка жайындағы бір әңгіме 

кезінде Шәкең әнші дауысына ар-

нап концерт жазу жөнінде Сыдыққа 

яқты көрінеді. Алайда, олай емес. 

Үлкен өнер иесі  қазақ музыкасын-

дағы кенже  қалған жанрды дамыту-

ды, кейінгілерге үлгі көрсетіп, із қал-

дыруды мақсат тұтты. Мұндай мақ-

сат ұлтының өнерін өркендетсем де-

ген азаматтық ойдан туады. Соны-

мен  қатар, бұл өзіне оңтайлы жанр-

да ғана жазып  қоймай, композитор-

дың кез келген жанрды меңгеріп 

кете алатын шығармашылық қуатын, 

суреткерлік өресін, дарын деңгейін 

білдірсе керек. 

Қ

азақ өнерінде күлдіргі опера 



жоқ еді. Сыдық бұрынырақта өзі му-

зыка жазған «Беу, қыздар-ай» коме-

диялық спектаклін негізге алды. 

Қ

.Шаңғытбаев пен  Қ.Байсейітов 



бірігіп жазған спектакль сюжеті күл-

діргі операға сұранып-ақ тұр еді. 

Көңілді ырғаққа, күлкілі көріністерге, 

әзіл әуендерге толы опера көрер-

меннің көзайымына айналды. 1964 

жылы операның премьерасы алдын-

да театрда  қойылымды талқылау 

болды. Мәжіліске өнер адамдары: 

композиторлар, әншілер және ақын-

дар  қатысты. Консерваторияның 

студенті мен де отырдым. Әртүрлі 

пікірлер айтылды.  Қазақстанның ха-

лық артисі  Қанабек Байсейітовтің 

сөзі есімде қалыпты. «Кейбір компо-

зиторларымыз күрделі гармонияға 

әуес. Оны жұрт түсінсе жақсы. Сы-

дықтың музыкасы әуенділігімен, саз-

дылығымен ерекшеленеді. Сосын да 

құ

лаққа жағымды, жанға жақын, ха-



лыққа түсінікті»—деген еді өнер тар-

ланы. Композиторға берілген әділ 

баға, замандастарының пікірі бүгін 

де маңызын жойған жоқ. Осыдан 40 

жыл бұрын сахнаға шыққан қазақтың 

тұңғыш күлдіргі операсы «Айсұлу-

дан» кейін бұл жанрға қалам тартқан 

ешкім болмады. 

1960 жылы Мәскеуде Сыдықтың 

«Ғасырлар үні» ораториясы орын-

далды. Хор мен симфониялық орке-

Қ

азақстан композиторларының 



қ

аламынан туған симфониялық 

шығармалар баршылық. М.Төлеба-

ев «Қазақстан», Е.Рахмадиев 

«Амангелді», «Толғау» симфония-

лық поэмаларын, Қ.Мусин, Ғ.Жұба-

нова, Т.Базарбаев, М.Сағатов 

бірді-екілі симфонияларын жазды. 

Симфония жанрында өндіріп еңбек 

еткен Е.Брусиловский, сосын 

көлемді төрт симфония жазған 

С.Мұхаметжанов болды. Оның «Да-

уыл» атты алғашқы симфониясы 

1968 жылы жазылды. Бұл шығарма-

да халқымыздың тарихы, заман 

ағысының иірімдеріндегі ел тағды-

ры суреттелді. 

Композитор көптеген драмалық 

спектакльдер мен кинофильмдерге 

музыка жазды. Ол көлемді үш опе-

раның авторы. «Айсұлудан» кейін 

Сыдық «Жұмбақ  қыз», «Ақансері-

Ақтоқты» операларын жазыл, тари-

хи оқиғаларды музыкасына арқау 

етті. Кейінгі кезде ол «Қозы Көрпеш 

— Баян сұлу» операсын қолға алған 

екен. Бұл сюжетке опера жазуды 

кезінде М.Төлебаев та бастаған бо-

латын. Сәтті басталған опера аяғына 

жетсе, «еуропалық Ромео-Джульет-

та сюжетінен кем болмайды» деп 

үміттенген композитор арманына 

жете алмай кеткен еді. Сыдықтың да 

бастаған операсын аяқтауға өмірі 

жетпеді. Өкінішті-ақ. 

Алайда, Сыдық Мұхаметжанов-

қ

азақ музыка өнерінде өз үнін, өз 



келбетін танытып, артында өшпес із 

қ

алдырған композитор. Оның му-



зыкасы уақыт өткен сайын егеменді 

елінің рухын асқақтатып, туған хал 



қ

ының сарқылмас рухани азығына 



айналып келеді. 

Т.БЕЙСЕМБЕК, 

Қ

азақстан Жазушылар 

одағының мүшесі, 

музыка зерттеушісі. 




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал