1. Оқу пәнінің төлқұжаты Пәннің атауы «Әдебиет теориясы» Міндетті компонент пәні Кредит саны мен оқу мерзімі



жүктеу 182.42 Kb.

Дата15.03.2017
өлшемі182.42 Kb.

1. Оқу пәнінің төлқұжаты

Пәннің атауы «Әдебиет теориясы»

Міндетті компонент пәні



Кредит саны мен оқу мерзімі

Барлығы – 2 кредит

Курс: 3

Семестр: 6



Аудиториялық сабақтар – 30 сағат

Дәрістер – 15 сағат

Тәжірибелік – 15 сағат

СӨЖ –60


Соның ішінде СӨЖМ - 15

Еңбек сыйымдылығы барлығы – 90 сағат



Бақылау формасы 

Емтихан – 6 семестр



Пререквизиттер

- Қазақ халық ауыз әдебиеті

- Әдебиеттануға кіріспе 

Постреквизиттер 

- Қазіргі қазақ әдебиеті 

- Шетел әдебиеті 

2 Оқытушылар туралы мәліметтер және байланысу ақпараттары 

Аты-жөні: Баратова Мұхаббат Нұржауқызы

Ғылыми дәрежесі, атағы, қызметі: ф.ғ.к., доцент, «Қазақ филологиясы» 

кафедрасында «А» корпусында (Ломов к-сі, 64) 356 аудиторияда орналасқан. 

Байланысу телефоны: Тел. (12-55) 356 кабинет

 3 Пәні, мақсаты мен міндеттері

Курсты өту барысында әдебиет теориясы ауқымындағы поэтика, стиль, 

жанр тәрізді негізгі мәселелермен шектелмей, әдебиеттанудың өзге салалары:

әдебиет тарихын зерттеу аялары мен жолдары, историография, библиография

пәндерінің мән, сыры, текстология мен әдебиет сынының теориялық

практикалық ерекшеліктерін ашып беру.



Пәнді оқыту мақсаты: 

Әдебиет теориясының пән ретіндегі болмысын, эстетикалық ойдың даму 

кезеңдерін, әдебиет теориясының методологиясын, мектептерін,  қазіргі 


әдебиет теориясындағы ғылыми ағымдарды, қазақ әдебиеті ғылымындағы 

эстетика мен теория мәселелерін, көркем әдебиеттің табиғатын, автор, 

кейіпкер, шығарма, шығармашылық әлемін,  әдеби тек, жанр, әдеби процесс, 

стиль мәселелерін, заңдылықтарын даму сипатын, қағидаларын ұғындыру.



Пәннің міндеттері:

«Әдебиет теориясы» бұрын өтілетін «Әдебиеттануға кіріспе» пәнінде 

қысқаша баяндалып кететін ұғымдар мен категорияларды эстетика 

қағидаларымен тамырлас алып, жан-жақты терең қамтуға тиіс. Әдебиет 

туралы теориялық ой-пікірлердің қалыптасу кезеңдерін қазіргі дәуірге дейінгі 

аралықта толымды жүйелеп, саралау қажет. Дәрістерде әлемдік эстетика 

тұғырнамалары, әдеби тәжірибелер ұлттық әдебиеттану, көркемдік өнер 

мысалдарымен өзара ұштастырыла негізделмек.



Студенттер білуі тиіс:

Пәнді оқыту барысында студент әдебиет теориясын және эстетикалық 

заңдылықтарын тарихи және құрамдық тұрғыдан толымды түрде меңгеріп 

шығуы тиіс. Жинақталған білімдер жүйесін әдебиет сабақтарын оқытушылық 

тәжірибеде өту кезеңдерінде ұтымдылықпен пайдалана алуы тиіс. Ғылыми 

зерттеу жүргізу мезеттерінде әдебиет теориясының  барша қағидалары мен 

ұстанымдарына сай қорытуға бейімделуі тиіс.

4 Студенттер істей білуі тиіс:

- Көркем шығарманың тақырыптық-көркемдік, идеялық ерекшелігін аша 

білуі тиіс; Шығарма әлеміне: шығарманың көркемдік әлемі қамтитын 

аяларын, қаһарман пішіндемесінің көркемдік қызметін, кейіпкер сөздерін

көркем туындағы заттар әлеміне, табиғат көріністеріне әдеби талдау жасай 

білуі тиіс;

- Уақыт пен кеңістікке, сюжет пен тартысқа, композицияға талдау жасау. 

Көркем шығарманың тілі мен стиліне талдау жасай білуі тиіс;

- Өлеңнің құрылысына талдау жасай білуі керек.


5 Пәнді оқудың тақырыптық жоспары

Сабақ түрлері бойынша академиялық сағаттарды бөлу

 Пәннің тақырыптық жоспары



Тақырып

Сағат саны

Дәріс

Тәжір.

СӨЖ

СӨЖ

М

1

2



3

4

5



6

1

Кіріспе.  Әдебиет теориясының 



пән ретіндегі болмыс, табиғаты. 

Эстетикалық ойдың даму 

кезеңдері. Әдебиет теориясы мен 

эстетикалық ерте кезеңі.  Орта 

дәуір және қайта өрлеу дәуірінің 

эстетикасы

1

1

7



2

 Әдебиет теориясының ғылым 



ретінде қалыптасуы. Әдебиет 

теориясының методологиясы. 

Халықшылдық  эстетиканың 

тағылым, талаптары. Әдебиеттану 

ғылымындағы методологиялық  

мектептер.

1

1

7



2

3

Қазіргі әдебиет теориясындағы 



ғылыми ағымдар. Қазақ 

әдебиеттануы ғылымындағы 

эстетика мен теория мәселесі.

1

1



8

2

4



Көркем әдебиеттің табиғаты. 

Әдебиет және өнер түрлерінің 

шығу тегі. Әдебиет және 

эстетикалық категориялар. Көркем 

әдебиеттің ерекшелігі. Көркем 

әдебиеттің әлеуметтік сипаты. 

Әдебиет пен өнердің танымдық 

мәні


2

2

7



2

5

 Әдеби тұлға, орта, автор. Кейіпкер



және көркем образ. Образ және 

архетип.


3

3

8



2

6

Көркем сөз бен мәтін 



Шығармашылық әлем және әдеби 

болмыс. Жазу кезеңдері.

2

2

7



1

7

Әдеби тек. Эпос, лирика, драма 

Әдеби жанрлар. Роман. Повесть.  

Поэма. Әңгіме және новелла. 

Лирикалық жанрлар. Баллада. 

Трагедия. Драма.

3

3

8



2

8

Әдеби процесс Көркемдік бағыт. 



Көркемдік әдіс. Стиль. Көркемдік 

тәжірибе. Дәстүр және 

жаңашылдық

2

2



8

2

Барлығы:  сағат



15

15

60

15

6 Дәріс сабақтарының мазмұны 

1-тақырып. Кіріспе.   Әдебиет теориясының пән ретіндегі болмыс,

табиғаты.   Эстетикалық ойдың даму кезеңдері. Әдебиет теориясы мен

эстетикалық   ерте   кезеңі.   Орта   дәуір   және   қайта   өрлеу   дәуірінің

эстетикасы

Зерттеуге   тиіс   ғылыми   аялар   мен   проблемалар.   Әдебиет   қағидаларының

басқа әдебиеттану ғылымдарының нақты зерттеу жұмыстарына әдіснамалық

тұрғыдан   жетекшілігі.   Фольклортану   мен   әдебиеттану   арасындағы   ортақ

әдістемелер   мен   дара   ұстанымдар.   Әдебиет   теориясының   эстетикамен

тыңғыз байланысы. Әдебиет пен өнер - өмір шындығын тану, игеру, жемісі,

сұлулық   пен   әсемдік   мұраттарын   орнықтырушы.   Әдебиет   теориясы

қарастыратын нысанның молдығы, кеңдігі, ғылыми зерттеу тәсілдерінің жан-

жақтылығы.

Әдебиет   теориясы     жайлы  алғашқы  ұғымдар.   Көне  үнді,  шумер  елдерінің

мәдени ескерткіштері. «Махабхарата», «Ригведа», «Рамаяна» эпостарындағы

сұлулыққа   қатысты   сезім,   пайымдар,   өлең   түзу   ережелері.   «Гильгамеш»

жырындағы   ерлік,   достық,   махаббат   идеялары.     Энкиду   бейнесінің

көшпенділер   эстетикасымен   тамырластығы.   Антикалық   дәуір

эстетикасындағы екі бағдар. Өмірге материалистік көзқарас және объективті,

субъективті   идеализм.   Дүниетанымның   тарихи,   әлеуметтік,   философиялық

алғышарттары.     Соңғы   классика   дәуірі   және   Аристотель.   Поэзияның

табиғатқа еліктеуіштік қызметі.  Өнерде   нанымды құбылыстарды бейнелеу.

Қиял, өмірлік материалды іріктеудің маңызы.  Көркемдік танымның ғылыми

танымнан өзгешелігі. Рухани тазару, «катарсис» теориясы және шығарманы

қабылдау   мәселелері.   Гораций   Флакк.   Пизондарға   арнау   атты   өлеңмен

жазылған   трактат.   Шығармадан   қарапайымдылықты   талап   ету.   Көлемдік

шектеу. Шынайылыққа және нанымдылыққа айрықша мән беру.


Орта ғасыр эстетикасындағы діни, құдайшылық сарындардың жетекші сипат

алуы.   Ерте   орта   ғасырда   өмір   сүрген   Аврелий   Августиннің   абсолютті

сұлулық туралы пікірлері. Кейінгі орта ғасыр эстетикасының өкілі – Фома

Аквинский.   Әсемдіктің   объективтілік   сипатын   мойындау.   Сұлулықты

анықтау  үшін қойылатын үш шарт: тұтастық, үйлесім, айқындық. Құдай -

абсолютті сұлулық әрі абсолютті игілік. Ұлттық эстетиканың қайнар бұлағы.

Андрон,   Беғазы-Дәндібай   мәдениеттерінің   бірі.   Қаңлы   жазуы.   Сақ-скиф

бейнелеу өнері.  VI-IX  ғасырлардағы ортақ түркі әдеби мұралары саналатын

«Күлтегін»,   «Тоныкөк»   жырларында,   X-XII   ғасырлар   әдебиетіндегі

М.Қашқаридің   «Диуани   лұғат   ат-түрік»,   Ж.Баласағұнның   «Құтадғу   біліг»,

А.Яссауидің «Диуани хикматында» ұшырасатын жалпыадамдық асқақ сезім,

әсем   ой,   биік     әсер   көріністері.   Әбунасыр   әл-Фарабидің   өнер   саларының

теориясына   қосқан   үлесі.   Музыканың   ұлы   кітабы.   Әуеннің   үш   түрі.

Муызыкалық   қабілет.   Дарын.   Ұстаздық.   Батыс   Еуропадағы   ояну   дәуірінің

(ренессанс)   әдебиет   пен   өнердегі   іргелі   жаңалықтарға   бастауы.   Қоғам

өміріндегі алғышарттар. Адам тұлғасының асқақ орны. Ізгілік пафосы.



2-тақырып.   Әдебиет   теориясының   ғылым   ретінде   қалыптасуы.

Әдебиет   теориясының   методологиясы.   Халықшылдық     эстетиканың

тағылым,   талаптары.   Әдебиеттану   ғылымындағы   методологиялық

мектептер.

Классицизм   эстетикасының   көне   дәуір   және   қайта   өрлеу   кезеңінің

эстетикасымен байланысы. Көркем шығармаға тұрақты шарттар ұсыну. Үш

бірлік туралы ереже. Әдемілік ұғымына уақыттан тыс мағына арту. Дидро

мен Лессинг арқылы әдеби-көркем сынның өріс алуы. XVIII ғасыр - әдебиет

теориясының   негзі   қалану   кезеңі.   Лессингтің   Гамбург   драматургиясының,

лаокоон   немесе   бейнелеу   өнері   мен   поэзияның   шекжиегі   атты   еңбектері.

И.Г.Гердердің   ағартушылық   эстетикасындағы   идеяның   басымдығына

наразылық.   И.Кант.   Табиғат   әлемі   мен   адамзаттық   әлемі.   Мәдениеттің   ең

жоғары көрінісі – эстетикалық көрініс. Романтиктер – ағартушылық идеяны

жалғастырушылар.   Шығармашылық   қызметтегі   жекелік   фактордың   орны.

Лиризм. Г.В.Гегель   -эстетикалық ойдың алыбы, ғылымдағы диалектикалық

ойлау   принциптерін   қалыптастырушы.   Абсолюттік   идея   теориясы.

Абсолюттік   рух.   Эстетикалық   қызметпен   айналысудың   себептері.

Шығармашылықтың ескіні қиратпай-ақ, жаңаны тудыруы. Антикалық өнерді

ардақтау. Дүниеге тарихи көзқарас. Көркем шығарманы қарастырудың тарихи

және логикалық тәсілдерінің бірлігі. Артур Шопенгауэр. Өмір философиясы.

Интеллектінің ерікке бағыныштылығы. Еріктен асу арқылы қасіреттен айығу.

Суреткердің   қабылдау   әсеріне   билігі.   Объективті   сулулықтың   субъектімен

сабақтастығы.   Музыканың   ерекшелігі.   Серен   Кьеркегор.   Қорқыныш

философиясы.   Құдайға   баратын   жол   іздеу.   Субъективтіліктің   ақиқаттығы.

Экзистенция. Ф.Ницше. Әлем және құдіретке еріктілік. Мәдениет тілі. Өмір

формаларын сақтауға тырыса отырып, өзгерту. В.Дильтей. Герменевтикалық

зерттеудің бастауы. О.Шпенглер. Мәдениеттердің шектеулі ғұмыры. Мәдени

полицентризм туралы.


Уақытқа   диалектикалық   көзқарас.   Марксшілдік,   маркстік-лениндік   деп

аталған   әдебиеттану   мен   өнертану   қағидаларын,   басым   пафосына   қарап,

шартты түрде халықшылдық эстетика деп таңбалау. Маркстік, материалистік

дүниетанымның адамзат дамуында елеулі роль атқарғанын біржақты жоққа

шығармай,   тарихи   факт   ретінде   түсіну.   А.Герцен,   В.Белинский,

Н.Чернышевский,   Н.Добролюбов,   Д.Писарев.   Орыс   революционер-

демократтарының ғылыми-сын мұрасы. В.Плеханов: әсемдіктің   объективті

мәнін ашу. Оның адам тіршілігімен тамырластығы. Өнердің шығу тегін, даму

жолын қоғамдық сананың өсу жолымен тығыз қарастыру. А.В. Луначарский.

«Жылжымалы   эстетика»   туралы.   Формалистік,   тұрпайы   социологиялық

бағдарлармен арадағы тартыс.

XIX   ғасырдың   екінші   жартысында   Батыс   Еуропа   капиталистік   қарым-

қатынастардың   өрістеуі.   Философиядағы   позитивизм   бағыты.

Әдебиеттанудағы   ірге   тасын   ағайынды   Якоб   Гримм   мен   Вильгелм   Гримм

қалаған мифологиялық мектеп. XX ғасырда бұл мектептің қайта жаңғыруы.

Швейцар   психолгы   К.Н.Юнгтің   адам   психикасындағы   архетип   жайлы

идеясы.   Ж.Лакан.   Адам   психикасындағы   реалды,   қиялдағы   символдық

қабаттар. Тарихи-мәдени мектеп. Француз тарихшысы әрі өнер зерттеушісі –

Ипполит   Тэн.   Тарихи-мәдени   мектеп.   Француз   тарихшысы   әрі   өнер

зерттеушісі   Ипполит   Тэн.   Әдебиет   пен   өнер   мәселелерін   жаратылыстану

ғылымдарындағы   салқынқандылық   бағдармен   сараптауды   ұсыну.   Теодор

Бенфэй. Салыстырмалы-тарихи (компаративизм) мектеп. Шығыс пен Батыс

арасындағы   сюжет   алмасу   теориясы.   А.Н.Веселовскийдің   көшпелі   сюжет

ілімі. Әдеби дамудың ортақ кезеңдері. Ұқсас сарындардың туу себебі. Әдеби

дәстүрдің   маңызы.   В.Жирмунский,   Н.Конрад.   Қазіргі   салыстырмалы

әдебиеттану.   Клод   Пишуа   мен   Андре   Мишель   Руссо   (Салыстырмалы

әдебиеттану   принциптерін,   1972),   Д.Дюришин   (Әдебиетті   салыстырмалы

зерттеудің теориясы, 1979) т.б. Психологиялық мектеп және А.Потебня. Сана

мен   тілдің   байланысы.   Тіл   мен   әдебиет.   Адамның   рухани   өмірі.   Көркем

туындыны қабылдау процесі. Анри Бергсон,   Бенедетто Кроче есімдерімен

тығыз   байланысты   ағым-интуитивизм.     Әр   заттың   дара   қасиетін   интуция

арқылы ғана ашу. XX ғасырдағы дүние жүзі эстетикасына психиатр-дәрігер

Зигмунд   Фрейд   енгізген   жаңалық.   «Психоанализге   кірспе»,   «Тотем   мен

табу»,   «Мен»   және   «Ол»   еңбектері,   сондай-ақ   Ф.Достаевский

шығармашылығына   қатысты   мақалалардағы   тұтас   толымды   өзгеше   батыл

тұғырнама.



3-тақырып.  Қазіргі   әдебиет   теориясындағы   ғылыми   ағымдар.

Қазақ әдебиеттануы ғылымындағы эстетика мен теория мәселесі.

Формализм – XX ғасырдың басындағы белгілі теориялық ағымдардың бірі.

1920   жылдарындағы   орыс   зерттеушілері   құрған   ғылыми   ұйымның   аты   –

ОПОЯЗ. Іргелі өкілдері: В.Шкловский, Б.Эйхенбаум, Ю.Тынянов, Р.Якобсон,

В.Томашевский.   Тұрпайы   социологизм.   В.Фриче,   В.Шулятников,

В.Переверзев   т.б.   Әлеуметтік   ортаны,   қоғам   сипатын   артық   қою,

тұрақталмаған әркелкі көзқарас. Э.Кассирер. «Символикалық формалардың


философиясы»   атты   зерттеуі.   Дж.   К.Рэнсомның   1941   жылы   жарық  көрген

–«Жаңа сын» атты еңбегі. Америка әдебиеттанудағы және батыс елдеріндегі

соны   ғылыми   мектептің   қалыптасуы.   Структурализм   –   формализмнің   бір

тармағы. Француз мәдениеттанушылары Р.Барт, Кл.Леви – Стросстың 1950

жылдардан бергі ізденістері. Р.Барттың бәрінен бұрын мәтінге көңіл аударуы.

Ю.Кристеваның  лингвистикалық  структурализм  шеңберінен шығуы. Роман

тексі   (1970),   «Поэтикалық   тілдің   революциясы»   (1974)   атты   кітаптары.

«Текст өнімділігі», «Семиотикалық ырғақ» туралы. Шетел әдебиеттанудағы

антропологиялық   теориялар.   А.   Шопенгауэрдің   өзгермес   дүние   туралы

пікірлеріне сүйену. А.Кестлердің К.Г.Юнгтің архетип терминін пайдалануы.

Орыс   әдебиеттанудағы     М.Бахтин   еңбектерінің   философиялық,   теориялық

мәні. Ю.Лотманның «Поэтикалық тексті талдау», «Көркем текст құрылымы»

атты   кітаптары.   Математикалық,   статикалық   зерттеу   тәсілдері.

Әдебиеттанудағы АҚШ-та серпін алып отырған семантикалық-символикалық

сын.   Қазіргі   миф,   символ,   метафора   жайлы   жайлы   теориялар.   Символдық

формалар   дербестігі.   Көркем   шығарманың     біртіндеп   тұйықталу   процесі.

Табиғат,   адам   және   қоғам   қарым-қатынасы.   Әдебиет   пен   өнерге   қатысты

синэнергетика   жетістіктерін   пайдалану   (Г.Хакен,   И.Пригожин,   И.Стенгерс,

И.Евин).     Тәртіп   параметрінің,   тұрақтылық   пен   тұрақсыздық   ұстанымы.

Құпия   символы,   апат,     секірмелі,   сапалық   өзгерістер,   ырғақ   пен

синхрондылық, керемет,  бедел ұғымдары.

Әсемдік   туралы   талғам,   пайымдардың   ұлттық  фольклордан   бергі     үзілмес

арнасы.   XIX ғасырдағы  поэзия  өнеріне қатысты  арнайы пікір, толғамдар.

Ш.Уәлихановтың «Манас» жырын, «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» лиро-эпосын

жазып алып, насихаттауы.  Ы.Алтынсаринның ауыз әдебиеті үлгілерін жинау,

жариялаудағы   еңбегі.   Абай   шығармаларындағы   поэзияның   әлеуметтік,

эстетикалық   сипатына   байланысты   пйымдаулар.   «Түркістан   уалаятының

газеті»,   «Дала   уалятының   газетінде»,   «Қазақ»,   «Алаш»,     «Сарыарқа»

газеттерінде,   «Айқап»   журналында   әдеби-эстетикалық   талап   –тілектердің

өсіп-толысуы   үшін   атқарған   рөлі.   М.Жұмабавтың   Ақан   сері,   Базар   жырау,

Ә.Диваев   туралы   мақалалары.   Ж.Аймауытовтың   М.Жұмабаев

шығармашылығын   талдайтын     еңбегінде   стиль,   әдеби   әдіске   қатысты

пікірлер.   А.Байтұрсыновтың   «Әдебиет   танытқышы»   (1926)   -   қазақ

әдебиеттанудағы алғашқы теориялық кітап. 1920-30 жылдардағы әдеби сын.

Зерттеу   және   айтыс-дау     сарындағы   мақалалар.   Прокультшілер.   Тұрпайы

социологизм.   Ғ.Тоғжановтың   Абай,   Мағжан   шығармашылығы   жайлы

кітаптарының   мәні.   М.Әуезов,   Ғ.Мүсірепов,   Ғ.Мұстафин,   Ә.Нұрпейісов,

Т.Ахтанов   сияқты   көрнекті   қаламгерлер   айтқан   ой-тұжырымдардың

шығармашылық әлемімен тығыз байланысы.  Е.Смайловтың, Қ.Жұмалиевтің

«Әдебиет теориясы» пәні бойынша дайындаған оқулықтарының әдебиеттану

ғылымдарының негіздерін  танып-білудегі орны.  З.Қабдоловтың  «Сөз өнері»

атты   жоғары   оқу   орындары   филология   факультеттерінің   студенттеріне

арналған оқулығындағы жаңалықтар.   Өлең құрылысы мен поэтикалық тіл

табиғатын   зерттейтін   З.Ахметовтың   еңбектері.   Поэзия   және   проза,   драма

поэтикасын,   жанрлар   сырын   сарапқа   салатын   зерттеулер.   М.Қаратаевтың


реализм, эстетика табиғатына байланысты  мақала зерттеулері. Лирика, поэма

жанрларын   таразылайтын   С.Қирабаев,   М.Базарбаев,   М.Дүйсенов,

Ә.Нарымбетов,   Қ.Мәшһүр-Жүсіптің  

  еңбектеріндегі   ой-толғамдар,

Т.Кәкішевтің   әдеби-сын,   Р.Нұрғалиевтің   драмадағы   поэтика,   мазмұн   мен

пішін   байланысына   орай   жазылған   кітаптарындағы,   Р.Бердібаев,

Ш.Елеукенов, Н.Ғабдуллин, Ж.Дәдебаев, Т.Есембеков, А.Жақсылықов сияқты

ғалымдардың   проза,   роман   болмысы   жайлы   еңбектеріндегі   ғылыми-

эстетикалық тұғырнама. Т.Қожекевтің сатира   жанрларын берген анықтама,

талдаулары.   Салыстырмалы   әдебиеттану.   Ш.Сәтбаева,   Л.Әуезова,

Н.Жуанышпеков, Б.Мамыраев, М.Маданова т.б.  еңбектері. Коммуникативтік

поэтика   мәселелері.   Қазақ   әдебиеттануының   әдебиет   тарихы,

фольклористика саласындағы  табыстары.  Салыстырмалы әдебиеттану.

4-тақырып.   Көркем   әдебиеттің   табиғаты.   Әдебиет   және   өнер

түрлерінің шығу тегі. Әдебиет және эстетикалық категориялар. Көркем

әдебиеттің   ерекшелігі.   Көркем   әдебиеттің   әлеуметтік   сипаты.   Әдебиет

пен өнердің танымдық мәні.

Өнер түрлерінің пайда болуындағы сатылық  даму. Табиғи тұрмыс-кәсіптік

өмірдің   алғышарт   ретіндегі   орны.   Рулық   қауым.   Өнердің   синкреттілік

болмысы. Кәсіптік  өзгешеліктерідің  уақыт алмасу үрдісімен сабақтастығы.

Көне     деректердегі   Дионис   туралы   миф.   Қоғамдық   құрылымдағы   ірілену.

Құдайларға   табыну.   Көркем   би,   әуен,   сөздік   лириканың   тууы.   Көне   түркі

заманы.   Отырықшылық   пен   көшпенділік.   Көне   жәдігерлер.   «Түймекент»,

«Тас-ақыр қамал» аңыздарындағы тарихи өзек.  Соңғы палеолит, сақ-сармат

өнеріндегі қиялдың ролі, табиғатпен бірлікке ұмтылыс. Мал шаруашылығы.

Аңшылық. Неолит заманындағы миф. Бұғы суретіндегі көне таным. Ай мен

күнге табыну. Аруаққа сыйыну, жоқтау өлеңдері. От-анаға табыну.  Әсемдік-

эстетикалық   қасиет   ұғымның   баламасы.     Ажарлылық   пен   әсемдіктің

айырмасы.   Түр, көлем, түс, ырғақ, симметрия, үйлесім туралы сезімдердің

тарихы.   Әсемдік     нысандары   мен   қабылдау   сезімдері.   Әр   дәуірдің,   әр

ғұламаның   сұлулыққа   байланысты   өз   ұғымдары.   Әсемдік-   объективті

құбылыс.   Өмірге   эстетикалық   көзқарас.   Эстетикалық   таным.   Қазақ

фольклоры мен әдебиетіндегі әсемдік талғам. Табиғат, жыл мезгілдері, көш

суреті,   қаһармандық.   Тіршілік   сәні,   әрекет   сұлулығы,   ой   әсемдігі.

Қаһармандықтың   эстетикалық   табиғаты.   Әсерлілік.   Отан,   туған   жерге

сүйіспеншілік. Қозғаушы күш. Халықтық мүдде. Батырлар және қарапайым

адамдардың   ерлігі.   Трагедиялық   сезімнің   терең   қуаты.   Туу   және   бейнелеу

түрлері.   Асқақтықтың   қаһармандықпен   байланысы.   Келеңсіздіктің   табиғи,

әлеуметтік алғышарттары. Жағымсыз әсер және күлкі табы. Сұрқиялықтың

эстетикалық болмысы.

Ғылым және әдебиет. Әдебиеттің образдық табиғаты. Әсерлілік. Дүние тану

тәсілдері.   Образ   түрлері.   Көрнекілік   бейнелердің   ғылым   мен   көркем

публицистикадағы   орны.   Дәлдік   пен   эмоция.   Деректік   бейнелер.   Көркем

бейнеге тән типтендіру әдісі, өмір құбылыстарын қайта сомдау. Көркем образ

және   таңба.   Қиялдау.   Шарттылық   пен   шынайылылық.   Әдебиеттегі   көркем


бейнелердің   заттық   сипаттан   адалығы   мен   бейзаттығы.   Сөздің   бейнелік

қызметі. Сөздік бейнелердің көзге көрінбеуі. Елес. Сезім. Қиял. Әдебиет пен

басқа өнер түрлерінің байланысы және өзгешеліктері. Уақыт пен кеңістікті

игерудегі әдебиет туындыларының артықшылығы. Шығармадағы көркемдік

кеңістіктің   композициялық   амал-тәсілдер   арқылы   берілу   ерекшелігі.   Өмір

құбылыстарын   қамту   тәсілдері   мен   қарымдылық.   Абай     және   Пушкин

өлеңдеріндегі   тіршілік,   табиғаттың   мол   тынысын   дәл   де   әсерлі   бедерлеу

шеберлігі.

Әдебиет   пен   өнердің   объективті   сипаты.   Авторлық   субъектінің   қатысы.

Социализм заманындағы көркем творчество. Әдебиет пен өнердің халықтығы

мәселесінің   тарихи,   эстетикалық   ролі.   Көркем   әдебиеттің   объективті

болмысындағы ұлттық пен жалпыадамдық қасиеттер диалектикасы. Ұлттық

және жалпыхалықтықтың түбірлес табиғаты. Ұлт ұғымын құрайтын шарттар.

Тілдік, антропологиялық, территориялық, экономикалық факторлар. Тұрмыс-

салт,   дағды-машық   туралы.   Ұлттық   психика   ерекшеліктері.   Көркем

шығармадағы   ұлттық   сипат.   Тақырып,   объект   таңдау,   эстетикалық

талғамдағы тың өрнектер. Бейнелеу жүйесіндегі өмірмен сабақтас детальдар.

Қаламгер тұлғасының ерекшелігі. «Тақырып» ұғымының екі түрлі мағынасы.

В.Жирмунский   мен   Б.Томашевскийдің   пікірлері.   Тақырыптың   үш   түрлі

бастауы.   М.Гришманның   көзқарасы.   Мәңгілік   тақырыптар.   Тақырыптың

антропологиялық аясы. Автор категориясы. Оның өмірбаяндық тәжірибесі.

5-тақырып. Әдеби тұлға, орта, автор. Кейіпкер және көркем образ.

Образ   және   архетип.   Шығарманы   пайымдау.   Шығарманы   қабылдау.

Автор   және   шығарма.   Әдеби   туынды.   Теориялық   поэтика   ұғымы.

Шығарма әлемі. Әлем және шығарма. 

Таңбалар   әлемі.  Таңбалар   қызметі.   Таңбадағы   мән.  Таңбалар   жүйесі.   Ф.де

Соссюр. Сөз-таңба. Шартты таңба. Ч.Пирс және семиотика. Көркем образдың

өзгермелігі мен көп мәнділігі. Жалпы және жекенің бірлігі. Эмоционалдық

пен

рационалдық.   Объективтілік   пен   субъективтіліктің   бірлігі.   Сана   және



ырықсыздық туралы К.Юнгтің ілімі. Ырықсыздықтың адам психикасындағы

объективті сипаты. Ұжымдық ырықсыздық. Архаикалық тәжірибе. Архетип

және   жеке   психиканың   даралығы.   Архетип   түрлері.   Сарын   ұғымы.

А.Веселовский,   В.Пропп,   Е.Мелетинский   пікірлері.   XIX-XX   ғғ.

романдарындағы   инициация   (шыңдалу)   рәсімінің   көріністері,   мифтік

желілер, образдық ой салыстырулары.  

Коммуникативтік   поэтиканың   маңызы.   Герменевтика-   гумантитарлық

ғылымдардың   методологиялық   негізі.   Түсіну   ұғымы.   Сөз,   өнер   сөзі.

Түсінудің кісіаралық сипаты. Интуитивті тану және интерпретация. Түсінудің

шарттылығы. Интерпретацияның (зерделу) таңдамалы және шығармашылық

қуаты. Оқырман және автор. Шығарманы зерделеу. Оқырманның дербестігі

мен   авторға   тәуелділігі.   Рецептивті   эстетика.   Оқырманның   шығарма

болмысына   қатыстылығы.   Оқырман   бейнесі.   Қиялдағы   оқырман,   адресат

тұжырымдамасы. Әдеби сынның ролі. Бұқаралық оқырман. Әдеби классика.



Бұқаралық   әдебиеттің   мағыналары.   Беллетристика   аталымы   туралы.

Эпигондықтың салдары. Автор мәртебесі: 1) реалды тұлға; 2) автор образы;

көркемдік   қызмет   субъектісі.   Шығармашылық   субъективтілік   көріністері.

Дара   авторлық   бастау   және   дәстүршілдік   сана.   Өнердегі   артистизм,   ойын

элементтері. Ойынның нәтижесі, рахат сезімі. Автордың жоғалуы – немесе

Автор және Скриптор. (Р. Барт). Оқырман белсенділігі

Нормативті және жалпы поэтика. Теориялық поэтиканың міндеттері. Тарихи

поэтика.   Көркем   шығармашылық   әлемінің   дискреттілігі   (үзілмелігі).   Өлең

дестелері   (цикл).  Прозадағы   іліктес  туындылар.  Фрагмент  немесе  бөліктің

дербес   сипаты.   Музыкадағы   сөз   мәтіндері,   поэма,   өлең,   әдеби   сындағы

эпизодтар.   Жарияланымдар,   ішінара   өзгерістер.   Форманың   үш   қыры.

Антикалық   риторика   мен   формалистер   көзқарасындағы   үндестік.   Көркем

мазмұнға   лайық   жаңа   терминдер,   оның   синтездік   қасиеті.   Шығарманың

көркемдік әлемі қамтитын аялар: предметтік бейнелеу жүйесі, кейіпкер іс-

әрекеті,   кейіптемесі,   психика   құбылыстары,   қоршаған   болмыс   фактілері

(заттар, интерьер, табиғат суреттері т.б). Психологизм. Адамның ішкі өмірін

кестелеу.   Қаһарман   пішіндемесінің   көркемдік   қызметі.   Тұрақты   кескін

белгілері.   Дәріптей   кестелеу.   Жанр   сипатымен   сабақтастық.   Статикалық,

динамикалық келбет нышандары. Кейіпкер сөздері. Диалог пен монологтың

эстетикалық   тұрғыдан   қажеттілігі.   Әр   түрлі   функционалдық   мағыналары.

Көркем   туындыдағы   заттар   әлемі.   Олардың   психологиялық   жағдай

тудырудағы   ролі.   Дүние,   мүлік,   жиһаздың   поэтикалық   астары,   мінез,   өмір

салтын   танытудағы   маңызы.   Табиғат   көріністері.   Әдебиеттегі   пейзаждың

жан-жақты   қызметі.   Мәселенің   тарихи,   эстетикалық   сипаты.     Әлем   және

шығарма:   уақыт   пен   кеңістік.   Сөз   бейнелілігінің   уақытпен   сабақтасуы.

Физикалық   уақыт,   перцептуалдық   уақыт,   концептуалдық   уақыт.   Фольклор

мен   әдебиеттегі   уақыт   пен   кеңістік.   Автор   уақыты,   кейіпкер   уақыты,

сюжеттік   уақыты.     Сюжет   пен   тартыс.   Сюжет   туралы   А.Веселовскиий,

В.Шкловский,   Б.Томашевский   пікірлері.   Фабула   ұғымы.   Сюжеттің   XIX

ғасырдағы   анықтамасы.   Сюжет   оқиғаларының   өмір   құбылыстарымен

байланысы.   Сюжет   табу   жолдары.   Сюжет   түрлері.   Композиция.

Композицияның   шығармадағы   реттілік   үйлесім   тудырушы   қызметі.

Эстетикалық   әсері.   Айшықтылығы.   Қайталаулар.   Өзгерте   қайталау.   Сарын

ұғымының сюжеттік жүйедегі ролі. Сөздік сарындар. Бейнелеудің детальдық

түрі.     Жасыру   тәсілі.   Тану   тәсілі.   Ой   астары.   Ишара.   Монтаж   немесе   ой

арқылы   алыстан   қиыстыру.   Қосымша   әңгіме,   лирикалық   шегініс,   уақыт

барысындағы алмастырулар.

6-тақырып.   Көркем   сөз   бен   мәтін.   Шығармашылық   әлем   және

әдеби болмыс. Жазу кезеңдері.

Стилистика.   Лингвисикалық   поэтика   мен   стилистиканың   айырмашылығы.

В.Виноградов:   лингвистикалық   және   әдебиеттанушылық   стилистика

терминдері. Көркем сөз қабаттары: лексико-фразеологиялық амалдар, сөздік

семантика, фонетикалық деңгей. Сөз әуені. Дыбыс мәні. Интонация. Дауыс

ырғағы.  Өлең сөз бен қара сөз. Даму жолдары. Құрылымдық, эмоционалдық



ерекшеліктері. Мәтін. Текст ұғымының әр алуан мағыналары. Лингвистика

мен әдебиеттану аяларындағы мәтін туралы түсініктер. Текстология ғылымы.

Мәтінді семиотика және мәдениеттану тұрғысынан бағалау. Сөзсіз мәтіндер.

Текст-толғамдар. М.Бахтин және Ю.Лотман пікірлері. Мәтіндегі диалогтық

қатынас. Текстегі әртілділік. Мәтіннің мәдени әрі қарым-қатынас субъектісі

ретіндегі   маңызы.   Мәтін   шексіздігі   (Ж.Деррида,Р.Барт)   жайлы

постмодернистік тұжырым.

Қаламгердің   еңбек   тәртібіне   тән   еркіндік.   Белгілі   бір   схема,   ереженінің

болмауы.   Шығармашылық   процестегі   ой   өзегінің   ролі.   Оның   пайда   болу,

қызмет ету түрлері. Кездейсоқтық факторы. Мақсатты ізденіс. Шығармашылқ

үшін   жазушы   өмірбаянның   елеулі   маңызы.   Өмір   материалын   іздеу,   табу,

қоршаған   ортаны,   адамдарды   зерттеу.   Жоспар   құру.   Қосымша   деректер

жинастыру, фактілерді анықтау. Түптұлғаны таңдау, іріктеу. Әр суреткердің

күй таңдау, жұмысты жүргізу, аяқтау ерекшеліктері.



7-тақырып.   Әдеби   тек.   Эпос,   лирика,   драма.   Әдеби   жанрлар.

Роман.   Повесть.     Поэма.   Әңгіме   және   новелла.   Лирикалық   жанрлар.

Баллада. Трагедия. Драма.

Бұл   ұғымының   күрделі   болмысы.   Тарихи   сипаты.     Терминді   анықтаудағы

шартты пікірлер. Эпос, лирика, драманың шығу тегі. Тұрмыс-салт жырлары,

өнердегі синкретизм.   Эпос. Өткенді баяндау. Уақыт алшақтығы. Авторлық

толғам.   Адамның   ішкі   өмірі.   Баяндауыш   тұлғасы.   Баяндауыш   монолог.

Драма. Эпоспен қарайластық. Әрекет құдіреті. Автор сөзі. Кейіпкер сөздері

мен   монологтар.   Уақыт   межесі.   Театр   шарттары.   Сахна   талаптарының

бейімделу.   Актер   ойыны,   режиссер   шешімдері.   Лирика.   Жекелік   сана   мен

сезім  көріністері. Көңіл күй ахуалы.  Лирикалық әсер.  Лирикадағы  сыртқы

әлем.     Шағын   формалардың   ұтымдылығы.   Ықшамдылық.   Толғану   сәттері.

Лирикалық   экспрессияның   синтаксистік-ырғақтық     құрылымы.   Әсер

тұтастығы.   Әнге   ыңғайлас   сипат.   Шартты   түрдегі   қосымша   әдеби   тектер.

Очерктер,   жолжазбаларындағы   шынайылылық   пен   автор   толғаныстары.

«Сана тасқынының» әдебиеті. Ой мен әсер хаосы.

Жанр   жіктемесінің   күрделі   сипаты.   Жанрды   анықтайтын   сапалардың

неғұрлым тұрақтылығы. Жанрлық канондар. Жанрлық дәстүрлер және уақыт.

Жанр мен композицияның төркіндестігі.   Роман. Кең тыныстылық. «Жүрек

поэзиясы»   мен   «тұрпайы   тіршілік»     (Гегель)   арасындағы   тартыс.

Қаһарманның жан-жақтылығы (Белинский). Романдағы адам мен тағдырдың

«сәйкессіздігі» (Бахтин). Повесть- аралық жанр. Повестің тарихы. Тақырыбы.

Баяндау   ауқымы.   Мазмұн   тереңдігіне   мән   арту.   Повесть   пен   поэманың

ұқсастығы һәм айырмашылығы. Әңгіме және новелла. Алғашқы мағыналары

мен қазіргі сипаты.   Әңгімедегі көлем және айтар ойдың жарасымды өрімі.

Лирика   жанрлары.     Баллада.   Баллада   мен   өлең   сөзге   құрылған   мысалдың

лиро-эпикалық жанрларға тән сипаты.   Сюжеттегі   жаңалықты   тыныс пен

қуатты   ширығыс.   Қазақ   өлеңінің   ұлттық   болмысы.   Арнау   лирика,   толғау

лирика,   баяндау   лирика.   Трагедиядағы   жеке   мүдде   мен   сыртқы   күштердің

арасындағы  шешілмес  қайшылық.    Көне   дәуір  шығармаларындағы  тағдыр



үкімімен күрес сарыны. Кейінгі дүниелерде мистикалық сипаттың жоғалуы.

Драмадағы қайшылықты тұрмыстық, қарапайым   тілек-мұрат ыңғайындағы

мағына   алуы.   Қаһарманның   әлеуметтік   белсенділігі.   Өз   дәуірінің   рухани-

адамгершілік   мәселелерін   көтеру.   Шектеулі   дәрежедегі,   ымыраға   келетін

қақтығыстар.   М.Әуезов,   Ж.Аймауытов,   Т.Ахтанов   т.б.   туындылары.

Комедияның   дүниеге   келуіндегі   тарихи   алғы   шарттар.   Сахна   өнері,

сайқымазақшылармен тығыз байланыс.

8-тақырып.   Әдеби   процесс.   Көркемдік   бағыт.   Көркемдік   әдіс.

Стиль. Көркемдік тәжірибе. Дәстүр және жаңашылдық.

Әдеби   процесс.   Бұл   ұғымның   әлемдік   ауқымы.   Көркемдік   даму

заңдылықтары. Дүние жүзі әдебиеттеріне тән ортақ мезеттер. Салыстырмалы

әдебиеттану   ұстанымдары.   Халықаралық   әдеби   байланыстар.     Көркемдік

бағыт. Әдіс пен бағытты тудыратын объективті және субъективті факторлар.

Көркемдік   бағыттардың   уақыт   жағынан   еркіндігі,   әртүрлі   деңгейде

қайталанып   отыруы.   Көркемдік   әдіс.   Көркемдік   әдісті   анықтаудағы   өмір

шындығы, жазушы дүниетанымы, көркемдік ойлау жүйесінің маңызы. Негізгі

шарт- идеялық-эстетикалық мәселелер бірлігі. Көркемдік әдістің ойлау типі

тұрғысынан жіктелісі: реализм және романтизм. Стиль. Суреткер талантының

даралығына   хас   белгілер.   Стиль   –   көркем   форманың   қасиеті.   Стильдік

принциптер.

Көркемдік тәжірибе. Дәстүр және жаңашылдық

Алғашқы өнер туындыларындағы шынайылықтың өзгеше бітімі. Гуманистік

реализм.   Көне   дәуір   өнеріндегі   мифологияның   басым   қызметі.   Антикалық

реализм. Орта ғасыр. Қоғам мен салт-санадағы шектелушілік. Қасіретті адам.

Бойкүйездік.   Орта   ғасырлық   символизм.   Ояну   дәуірінде   әлеуметтік   және

рухани өмірдегі батыл серпілістердің ізгілік мұраттарын қалыптастырудағы

мәні. Дара тұлға. Мінез бен әрекет. Тарихи көзқарас. Қайта өрлеу дәуірінің

реализмі.   Баракко,   ояну   дәуірінің   дағдарысын   жинақтау.   XII   ғ.   абсолюттік

монархия   тәртіптері.   Классицизм   қағидалары:   әсіре   асқақтық,   үш   бірлік

ұстанымдары.   Шынайы   өмірден   алшақтау.   XVIII   ғасырда   іргесі   қалана

бастаған ағартушылық реализм. Білім, парасатты дәріптеу. Тәрбиелік рухтағы

романдар.   Сентиментализмнің   осы   бағытпен   байланысы.   Романтизм   -әрі

әдеби   бағыт,   әрі   көркемдік   әдіс.   Феодалдық   дүниетанымға   қарсылық.

Айрықша   жағдай,   мінездер.   Сезімшілдік.   Сыншыл   реализмнің   өмір

шындығын   қамтудағы   мүмкіндіктері.   Талдау   рухы.   Әлеуметтік

ұстанымдарының беріктігі. «Кішкене адам» мәселесі. Бейнелеу объектісінің

кеңдігі. Ұлттық әдебиетіміздің даму, қалыптасу ерекшеліктері. Батыс Еуропа

әдебиеті мен қазақ әдебиеті тарихындағы ортақ жағдаяттар мен өзгешеліктер.

Социалистік реализм аталатын тұтас әдеби дәуірге шынайы көзқарас. Арзан

ұраншылдық   пен   талантты   дүниелердегі   айырмашылық.   Қазіргі   кезеңдегі

мифологиялық   реализм   аталатын   бағыттың   қыр-сыры.   Г.Маркес,

А.Карпентьер,   М.   Астуриас,   М.Льоса,   т.б.   Қазіргі   терминология   бойынша

реализмге жатпайтын әдеби бағыт, бағдарлар. Натурализмнің философиялық

негізі   –   позитивизм.   Тәжірибе,   ғылыми   дәлелділікті   ұнатудың   себептері.



Э.Золяның   «Тәжірибелік   роман»   теориясы.   Модернизм   ұғымындағы

әдебиетке   жататын   экспрессионизм,   символизм,   футуризм,   сюррерализм,

абстракционизм, т.б. тенденциялар. Символизмнің үздік өкілдері: Дж. Джойс,

Ф.Кафка,   А.Камю,   Ж-П-Сартр,   А.Сент-Экзюпери   сияқты   дара   талант

иелерінің   көркемдік   ізденістеріндегі   ой   ағымын   жеткізу,   адамның   жан

дүниесін   бедерлеудегі,   уақыт   пен   кеңістік   диалектикасын   игерудегі

табыстары. Модернистік дүниетаным: Ағайынды Гонкурлер мен Э.Золяның

импрессионистік   қиялдары.   Көру,   сезіну,   оны   жеткізудегі   қаламгердің   өз

табиғатына   адалдығы.   Тек   қана   суреттеу,   бірақ   баға   бермеу   идеясы.   Поль

Верлен әуезділік туралы. Рене Гильдің еркін өлеңді қолдауы. Символизммен

туыстық.   Ішкі   монологтың   (Э.Дюжарден),   «сана   тасқынының»   (М.Пруст)

имперессионизм   эстетикасының   өрбуі.   Жан   тарихы.   Даралық   сапалар,

көріністерді   іздеу.   Естілік,   әсерлер   толқыны.   Субъективтілікті   дәріптеуші

кубизммен   (Г.Апполинер)   үндестік.   Интуитивизм   мен   фрейдизм   және

романтизм   мен   символизм   эстетикасынан   өріс   алған   сюрреализм.   Өмір

шындығы емес, оны көру шындығының маңызы. 1924 жылғы «Сюрреализм»

журналындағы   манифест.   П.Элюар   үшін   «сапырылыс   пен   ойсыздықтың»

«ақиқаттығы»   (А.Бретон).   Екінші   манифест   (1929).   Революциялар   мен

«ғажайыптарға»   ғашықтық   аңсары.   Лирика-     негізгі   жанр.   Антироман

өкілдерінің (Ф.Соллерс) сюрреализммен тамырластығы.

Экзистенциализм.   Өмірдің   мәнін   мансұқ   ету.   Тіршіліктен   мағына   таппау.

Әдеттегі құндылықтардан жатсыну. Ар-ождан тазалығына сенбеу. А.Камюдің

«Бөгде адам», Ф.Кафканың «Өзгеру» романдарындағы қалыптасқан тәртіпке

қарсылық.

Дәстүр және жаңашылдық. Дәстүр мен жаңашылдықтың ажырамас бірлігі.

Дәстүр жалғастығы – аралық буын. Жаңашылдық – талант пен шеберліктің

жемісі.  Ауыз   әдебиеті   мен  жазба  әдебиеттің  ортақ  міндеті.  Дара  жанрлар.

Жанрлық   құрылым,   баяндау   жүйелеріндегі   өзгерістер.   Миф,   аңыз,   ертегі

жанрларындағы   дәстүрдің   жазба   әдебиеттегі   шағын   эпикалық   жанрлардан

жалғастық табу мәселесі. Автор мәселесіне байланысты ауыз әдебиеті мен

ақындар поэзиясы, кәсіби әдебиеттің айырмашылығ. Фольклорды тудырған

орта   мен   қазіргі   жағдай.   Бүгінгі   романдағы   полифонизм   элементінің

фольклор жанрларындағы баяндау ағзасымен тамырластығы.

7 Тәжірибешілік сабақтардың мазмұны

1-тақырып.   Әдебиет   теориясының   пәнінің   ерекшелігі.   Әдебеит

теориясының   пәнаралық   байланысы.   Әдебиеттану   теориясы   жне

өнертану мен тіл. Эстетикалық ойдың даму кезеңдері. Әдебиет теориясы

мен   эстетикалық   ерте   кезеңі.   Орта   дәуір   және   қайта   өрлеу   дәуірінің

эстетикасы

    Әдебиет   теориясының   зерттеу   аялары   мен   проблемалары.     Әдебиет

теориясы   және   фольклортану.   Әдебиет   теориясы   және   эстетика.   Әдебиет

ғылымының   салалары.   Әдебиет   теориясы   және   мәдениеттану.   Әдебиет



теориясы және тарих. Әдебиеттану  мен өнертану  ұстанымдары.  Тіл білімі

және әдебиеттану. Әдебиеттану және стилистика.



Тапсырма:  Әдебиет теориясының зерттеу аялары мен проблемаларын

анықтау. Мына салалармен байланысын көрсетіңіз:

Әдебиет теориясы және фольклортану.

Әдебиет теориясы және эстетика.

Әдебиет ғылымының салалары.

Әдебиет теориясы және мәдениеттану.

Әдебиет теориясы және тарих.

Әдебиеттану мен өнертану ұстанымдары.

Тіл білімі және әдебиеттану.

Әдебиеттану және стилистика.



Әдебиет   теориясы   жайлы   алғашқы   ұғымдар.  Көне   үнді,   шумер

елдерінің     мәдени   ескерткіштері.   Пифогоршылардың   эстетикасы.   Гераклит

және қарама-қарсылықтардың  бірлігі. Демокрит мәңгілік қозғалыс  туралы.

Сократ сұлулық пен сана туралы. Платонның эстетикасы. Аристотель және

табиғатқа еліктеу ілімі. Гораций Флакк эстетикасының ерекшелігі.

Аврелий   Августин   және   абсолюттік   сұлулық.   Фома   Аквинский   және

әсемдіктің объективті сипаты. Ұлттық эстетиканың көне дәуірдегі және орта

ғасырдағы   белгілер.     әл-Фараби   және   өнер   түрлері.   Ояну   дәуірінің

эстетикалық  мұраты.  Ояну дәуіріндегі поэтика ұғымы.

2-тақырып.  Әдебиет   теориясының   ғылым   ретінде   қалыптасуы.

Халықшылдық   эстетикасы.   Әдебиеттану   ғылымындағы   методологиялық

мектептер. Классицизм эстетикасы.

Тапсырма:

Келесі идеялардың қайсысымен келісесіз?

Дидро   мен   Лессингтің   идеялары.   И.Гердердің   эстетикасындағы   бағалау

өлшемдері. Дауыл мен қысым эстетикасы. И.Кант эстетикалық талғам туралы

Романтиктер және ағартушылық идея. Г.В.Гегельдің диалектикасы. Г.В.Гегель

және   абсолюттік   идея.     Г.В.Гегель   және   өнердің   даму   кезеңдері.

А.Шопенгауэрдің   өмір   философиясы.   С.Къеркегор   және   эстетикалық

экзистенция. Ф.Нище және құдіретке еріктілік эстетикасы.

Материалистік   эстетика   ұстанымдары.   Орыс   ойшыл-демократтарының

эстетикалық көзқарасы. В.Плеханов пен А.Луначарскийдің өнер, әдебиеттің

мәні туралы.

Әдебиеттанудағы   мифологиялық   мектеп.   Тарихи-мәдени   мектеп.

Компративизм   мектебі.   Әдебиеттанудағы   психологиялық   мектеп.

Интуитивизм мектебі. Әдебиеттану және фрейдизм.

3-тақырып. Орта дәуір және қайта өрлеу дәуірінің эстетикасы


 

Қазіргі әдебиет теориясындағы ғылыми ағымдар. Қазақ әдебиеттануы

ғылымындағы эстетика мен теория мәселесі.

Формализмнің теориялық ұстанымы. Тұрпайы социологизм ағымы. 



Тапсырма: Келесі материал жайында пікір жазып көріңіз:

Структурализм   эстетикасы.   М.Бахтин   еңбектерінің   ғылыми   маңызы.

К.Юнгтың еңбектері.

Фольклор және әсемдік. Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, Абайдың эстетикалық

көзқарасы. Әдебиет теориясы туралы оқу құралдары.

4-тақырып.  Әдебиет теориясының ғылым ретінде қалыптасуы.

Көркем   әдебиеттің   табиғаты.   Әдебиет   және   өнер   түрлерінің   шығу   тегі.

Әдебиет   және   эстетикалық   категориялар.   Көркем   әдебиеттің   ерекшелігі.

Көркем әдебиеттің әлеуметтік сипаты. Әдебиет пен өнердің танымдық мәні.



Тапсырма: Төменде берілген тақырыптардың біріне эссе жазу.

Әсемдік   пен   ажарлылық.   Асқақтық   сезім   сипаты.   Қаһарман   туралы   ұғым.

Трагедиялық   сезім   мазмұны.   Келеңсіздіктің   табиғи,   әлеуметтік   шарттары.

Күлкі және сұрқайлық

Ғылым   және   әдебиет.   Сөздің   бейнелік   қасиеті.   Өнер   және   әдебиет.

Шығармадағы   көркемдік   кеңістіктің   композициялық   амал-тәсілдер   арқылы

берілу ерекшелігі.

Әдебиет   пен   өнердің   халықтығы   мәселесінің   тарихи,   эстетикалық   ролі.

Ұлттық   психика   ерекшеліктері   мен   көркем   шығармадағы   ұлттық   сипат.

Қаламгер тұлғасы.



5-тақырып. Әдеби туынды. Теориялық поэтика ұғымы. Шығарма

әлемі. Әлем және шығарма.

 Кейіпкер және көркем образ. Шығарма және орта. Әдеби туынды. Шығарма

әлемі.   Әлем   және   шығарма.   Таңба   және   көркем   образ.   Қаһарман   типтері.

Архетип және образ. 

Шығарманы зерделеу. Шығарманы қабылдау. Автор және шығарма. 

Тапсырма:  М.Жұмабаевтың   «Шолпанның   күнәсі»,   М.Әуезовтың

«Қаралы   сұлу»   әңгімесіндегі   автор   позициясы.  Шығарманың   көркемдік

әлемі.     Көркемдік   психологизм.   Уақыт   пен   кеңістік.   Сюжет   пен   тартыс.

Сюжет элементтері. Композиция түрлері. 



6-тақырып.   Әдебиеттану   ғылымындағы   методологиялық

мектептер.

Көркем сөз бен мәтін. Лингвистикалық поэтика мен стилистика. Мәтін және

диалогтық қатынас. Мәтін құрамы. 

Тапсырма:  Б.   Майлиннің   «Шұғаның   белгісі»,   М.   Әуезовтың

«Қорғансыздың күні» әңгімесінің поэтика мен стилистикасына талдау жасау.



7-тақырып.  Қазіргі әдебиет теориясындағы ғылыми ағымдар.

Әдеби   текпен   жанр     Эпос,   лирика,   драма.   Әдеби   тек   түрлері.   Жанрлық

канондар және  жанрлық дәстүрлер .



Тапсырма:  Шәкәрім мен Мәшһүр-Жүсіп өлеңдерін жанрлық тұрғыда

саралап, талдау, ұқсастықтарын анықтау.



8-тақырып.   Қазақ   әдебиеттануы   ғылымындағы   эстетика   мен

теория мәселесі.

Әдеби процесс (үдеріс). Көркемдік бағыт. Көркемдік әдіс. Стиль. Көркемдік

тәжірибе. Дәстүр және жаңашылдық.

Әдеби процесс. Көркемдік даму заңдылықтары. Көркемдік бағыт. Көркемдік

әдіс.   Көркемдік   әдістің   ойлау   типі   тұрғысынан   жіктелісі:   реализм   және

романтизм. Стиль. Ж.Аймауытов, М.Әуезов стилі.

Гуманистік реализм. Антикалық реализм. Орта ғасырлық символизм. Қайта

өрлеу   дәуірінің   реализмі.   Баракко,   ояну   дәуірі.   Классицизм   қағидалары.

Ағартушылық реализм, сентиментализммен байланысы. Романтизм. Сыншыл

реализм. Дәстүр мен жаңашылдық .



Тапсырма: Ж. Аймауытов, М. Әуезов стилін анықта. Жергілікті ақын-

жазушылардың   өзіндік   стилін,   олардағы   дәстүр   сабақтастығын   анықтап,

өлеңдерін талдау.

8 Студенттерге өздігінен оқуға берілетін тақырыптар

1.   Әдебиет   теориясы   және   эстетика.   Әдебиет   пен   өнердегі   сұлулық   пен

әсемдік мұраттары. Әдебиеттің көркемдік мәні. Әдебиеттің қоғамдық мәні.

Әдебиеттің тәрбиелік мәні.



Ұсынылатын әдебиет:  [2], 5-50 бет, [7], 100-150 беттер, [12], 25-36 беттер,

[19], 45 беттер.

2.   Әдебиет   теориясы   мен   эстетиканың   ерте   кезеңі.   Көне   үнді,   шумер

елдерінің мәдени ескерткіштер және эстетика. Антикалық дәуір эстетикасы.

Платонның   өнер   мен   әдебиет   теориясына   қатысты   тұжырымдары.   Соңғы

классика дәуірі және Аристотель. «Поэтика» еңбегінің құндылығы. 



Ұсынылатын әдебиет:  [3],8-9  бет, [12], 5-100 беттер, [14], 5-69 беттер, [16],

56-98 беттер, [19] 79-85 беттер.

3. Орта дәуір және қайта өрлеу дәуірінің эстетикасы. Ерте орта ғасыр және

Аврелий   Августиннің   абсолютті   сұлулық   туралы   пікірлері.   Кейінгі   орта

ғасыр   эстетикасының   өкілі   –   Фома   Аквинскийдің   әсемдік   туралы

тұжырымдары.   Ұлттық   эстетиканың   алғашқы   көздері.   Қаңлы   жазуы.   Сақ-

скиф бейнелеу өнері.  VI-IX  ғасырлардағы ортақ түркі әдеби мұралар және

эстетика туралы ой-тұжырымдар. X-XII ғасырлар әдебиетінің   құндылығы.

Әбунасыр әл-Фараби және әдебиет әлемі.

Ұсынылатын әдебиет:  [12], 3-50 бет, [17], 5-40 беттер, [18], 3-30 беттер.

4. Әдебиет теориясының қалыптасу  кезеңі.  Классицизм эстетикасы. Дидро

мен   Лессинг,   И.Гердердің   эстетикасы.   И.Кант   және   эстетикалық   талғам.

Г.В.Гегельдің   өнер   туралы   қағидалары.   Орыс   ойшыл-демократтары   және

сұлулық, әдемілік туралы ой-тұжырымдары.


Ұсынылатын әдебиет:  [12], 3-30 бет, [13], 3-50 беттер, [18], 3-17 беттер.

5.  Шығармашылық тұлға категориясының эстетикалық мәні және теориялық

негіздері. Автор-көркем шығармадағы авторитет тұлға. Көркем шығарманы

тудырудағы автордың бірегей болмысы. 



Ұсынылатын  әдебиет:    [5], 3-25  бет,  [9],  5-100  беттер,  [10], 5-56 беттер,

[12],17-73 беттер.

6. Шығармашылық процестегі ойлау табиғаты мен «бейсаналық». Суреткер

санасындағы эстетикалық  дарашылдық..



Ұсынылатын әдебиет:  [1], 5-50  бет, [6], 3-60 беттер, [7], 3-135 беттер, [9],

5-25 беттер, [15], 73-86 беттер.



Реферат тақырыптары

1.   Авторлық   субъективизм   және   қаһарман   болмысы.   Тип   және   әлеуметтік

характердің   ашылуы.   Талдауға:   Қорғасбектің   «Өлі   көл»,   «Қасқыр   адам»

повесі,  «Жансебіл»,  «Үрей» әңгімелері. Р.Мұқанова  «Тұл», «Мәңгілік  бала

бейнесі», «Мұқағали» әңгімелері.¦

2.   Эстетикалық   әлемдегі   авторлық   позиция.   Астарлы   позиция   және   оның

жүзеге   асу   жолдары.   Көпқырлы   позицияның   көркем   мазмұнға   ықпалы.

Талдауға: С.Сматаев «Елім-ай» дилогиясы, Ә.Кекілбаев «Үркер» романы.

3. Жанр табиғаты. Әдебиет теориясы ғылымында жанр туралы ғалымдардың

көзқарастары. Роман. Қазақ әдебиетінде роман жанрының туу, қалыптасуы.

4 Повестің романнан айырмашылығы.   Әңгіме мен новелланың ұқсастығы

мен айырмашылығы. 

5 Поэма. Сюжетті, сюжеттсіз поэмалардың жанрлық сипаты. 

6 Лирика жанрлары.   

7 Драма: трагедия, комедия, трагикомедия.  

8. Стиль және бейнелілік. 



6 Әдебиеттер тізімі:

   Негізгі

1 Кенжебаев Б. Шындық пен шеберлік. – А., 2009.

2 Мәшһүр-Жүсіп Қ. Қазақ лирикасындағы стиль және бейнелілік, 2009.

3  Кенжебаев Б. Шындық пен шеберлік. – А., 2009.

4 Қабдолов З. Сөз өнері. – А., 2010.

5 Мәмбетов Ж. Әдебиеттің эстетикалық негіздері. –А.,2011.

6 Ысмайылов Е. Әдебиет теориясының мәселелері. –А.,2011.

7 Ысқақов Д. Әдебиет сынының тарихы. – А., 2011.

8 Мәшһүр-Жүсіп Қ. Өлең - сөздің патшасы. – А., 2011.

Қосымша

9 Нұрқатов А. Идея және образ.  – А., 1962

10 Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. –А.,1991.

11 Жұмалиев Қ. Стиль – өнер ерекшелігі. –А., 1996.

12 Дүйсенов М. Әдебиеттегі мазмұн мен форманың бірлігі. – А., 1997.

13 Бахтин М. Вопросы литературы и эстетики. –М.,2001

14 Нұрғалиев Р. Сөз өнерінің эстетикасы. –А.,2003.  

15 Магомедова Л.Д. Филологический анализ стихотворения. -2004.

16 Оразбек М. Автор және шығармашылық процесс. – А., 2006.

17 Гегель В.Г. Эстетика. В.4 т. –М.,2007

18 Жирмунский В. Теория литературы. Поэтика. Стилистика. –М.,2008.

19 Поспелов Г. Теория литературы. –М.,2010.






©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал